حملونقل عمومی رایگان؛ از حمایت معیشتی تا عدالت شهری
منبع: همشهری آنلاین
رایگانشدن حملونقل عمومی در تهران را نباید صرفاً در قالب حذف هزینه بلیت مترو و اتوبوس برای شهروندان دید. این تصمیم، در نگاه کلانتر، بخشی از یک رویکرد اجتماعی و شهری است که میتواند همزمان چند هدف را دنبال کند.
همشهری- حمیدرضا غلامزاده؛ رئیس مرکز ارتباطات و امور بینالملل شهرداری تهران: رایگانشدن حملونقل عمومی در تهران را نباید صرفاً در قالب حذف هزینه بلیت مترو و اتوبوس برای شهروندان دید. این تصمیم، در نگاه کلانتر، بخشی از یک رویکرد اجتماعی و شهری است که میتواند همزمان چند هدف را دنبال کند؛ از حمایت از معیشت خانوار و تکریم شهروندان گرفته تا تحقق عدالت در دسترسی به امکانات شهر و ایجاد انگیزه و فرهنگسازی برای استفاده بیشتر از حملونقل عمومی. واقعیت این است که بخش قابلتوجهی از هزینه واقعی جابهجایی شهروندان در مترو و اتوبوس، هم اکنون نیز از سوی مدیریت شهری پرداخت میشود.
علیرضا زاکانی، شهردار تهران با اشاره به همین موضوع تأکید کرده که سهم پرداختی شهروندان از هزینه واقعی سفر در اتوبوس و مترو بسیار محدود است؛ بهگونهای که در اتوبوسرانی حدود ۹۶.۸ درصد هزینه سفر توسط شهرداری تأمین میشود.
بنابراین موضوع فقط رایگانشدن بلیت نیست؛ رایگانشدن حملونقل عمومی را باید بخشی از سیاست عدالت در دسترسی به شهر دانست. اگرچه برای دهکهای پایین جامعه دسترسی رایگان به حملونقل عمومی که مهمترین روش جابهجایی آنها در شهر و بستر رسیدن به محل کار و تحصیل و مراکز درمانی و… است، به کاهش هزینههای معیشتی خانواده کمک میکند؛ اما اهمیت این سیاست تنها به اقتصاد خانوار محدود نمیشود.
تهران امروز با ۳ مسئله به هم پیوسته ترافیک، آلودگی هوا و مصرف بالای سوخت مواجه است. هر سیاستی که بتواند بخشی از سفرهای شهری را از خودروی شخصی به حملونقل عمومی منتقل کند، درصورت همراهی با افزایش کیفیت و ظرفیت ناوگان، میتواند در مدیریت این مسائل مؤثر باشد.
تجربه اجرای رایگانسازی در ماههای اخیر نیز زمینهای برای بررسی این آثار فراهم کرده است. در همین زمینه، از کاهش مصرف سوخت بهعنوان یکی از آثار احتمالی این سیاست یادشده و موضوع حمایت وزارت نفت از آن نیز مطرح شده است؛ البته ارزیابی دقیق سهم رایگانسازی در این کاهش، نیازمند بررسی دادههای مستقل و تفکیک اثر عوامل دیگر است. مطالعات علمی و پژوهشهای مختلف در سطح جهان عمدتا نشانگر تأثیر مثبت حذف هزینه بلیت به افزایش تعداد مسافران حملونقل عمومی است. کولز، فابرو و بلمانز در مقالهای که سال ۲۰۱۶ در مجله علمی_ پژوهشی مطالعات حملونقل منتشر شد، نشان میدهند که «افزایش استفاده از حملونقل عمومی را میتوان با معرفی حملونقل عمومی رایگان تسهیل کرد؛ بهویژه زمانی که افراد گزینههای مختلف را به شیوهای شناختیتر ارزیابی میکنند. این یافتهها باید برای سیاستگذارانی که حملونقل عمومی رایگان را ارزیابی میکنند و بهدنبال بهترین روش برای هدفگذاری و ترویج سیاستهای مرتبط هستند، مفید باشد.» (کولز و دیگران، ۲۰۱۶)
کبلوسکی در سال ۲۰۱۹ به مطالعه موارد متعدد رایگانسازی حملونقل عمومی در کشورهای مختلف میپردازد و بیش از ۱۰۰ شهر را بررسی میکند. اگرچه او در نتیجهگیری خود معتقد است موارد تجربه شده باید بهصورت موردی بررسی شوند، اما به تأثیر مثبت عمده این موارد اذعان میکند که میزان استفاده از حملونقل عمومی افزایش یافته است. او همچنین به ۱۵ شهر در مطالعه خود اشاره میکند که تجربه رایگانسازی را متوقف کردهاند. (کبلوسکی، ۲۰۱۹)
اوایل سالجاری میلادی، یک مطالعه میان رشتهای، توسط لایتنر و همکارانش ۴۵ مقاله پژوهشی درخصوص رایگان کردن حملونقل عمومی را با هدف بررسی نتایج این سیاست مطالعه کرده است که نشان میدهد «حذف هزینه حملونقل عمومی برای کاربران میتواند باعث افزایش استفاده از حملونقل عمومی، افزایش فعالیت بدنی و بهبود ارتباطات اجتماعی شود. بهنظر میرسد این پیشرفتها تأثیرات بیشتری برای اقلیتهای نژادی و قومی، سالمندان و سایر جمعیتهای آسیبپذیر داشته باشد. مطالعات آتی باید تأثیرات بلندمدت FFPT را بر بیماریهای مزمن و سایر نتایج سلامت ارزیابی کنند.» (لایتنر و دیگران، ۲۰۲۶)
همانگونه که از این مطالعات نیز برداشت میشود، نکته مهم دیگر اثر روانی و اجتماعی این اقدام است. همانطور که شهردار تهران نیز تأکید کرده، رایگانسازی فقط یک محاسبه مالی نیست و میتواند پیام دیگری برای شهروندان داشته باشد: اینکه مدیریت شهری بخشی از هزینههای زندگی در شهر را بر عهده میگیرد و دسترسی به امکانات عمومی را به سطح درآمد افراد گره نمیزند.
البته رایگانسازی زمانی میتواند به یک سیاست پایدار شهری تبدیل شود که در کنار آن، توسعه ناوگان، افزایش ظرفیت مترو و اتوبوس، کاهش زمان انتظار، بهبود کیفیت خدمات و تأمین منابع مالی پایدار نیز دنبال شود. رایگان بودن بلیت، اگر با کیفیت نامناسب خدمات همراه باشد، بهتنهایی نمیتواند الگوی سفر شهروندان را تغییر دهد. کما اینکه مدیریت شهری در این دوره، با خرید اتوبوسهای جدید به تعداد اتوبوسها افزوده و علاوه بر این رویکرد، برقیسازی را نیز دنبال کرده است و واردات اتوبوسهای جدید ۲ و ۳ کابینه نیز همچنان ادامه دارد. علاوه بر این، شهرداری برای به نتیجه رساندن قرارداد خرید واگنهایی را که بیش از یک دهه پیش امضا شده و به نتیجه نرسیده بود اهتمام ویژهای داشته است و در کنار آن موفق شده واگنسازی بومی را نیز به جریان بیندازد.
از این منظر، رایگانشدن حملونقل عمومی را باید نه یک سیاست منفرد، بلکه بخشی از یک بسته سیاستی برای تغییر سبک جابهجایی در تهران دانست؛ بستهای که یک سوی آن حمایت از معیشت مردم و سوی دیگر آن کاهش وابستگی به خودروی شخصی و استفاده بهتر از ظرفیتهای حملونقل عمومی است.
رایگانسازی حملونقل عمومی در چنین چارچوبی، صرفا حذف یک رقم از هزینههای روزانه نیست؛ سرمایهگذاری بر دسترسی عادلانهتر به شهر، حمایت از معیشت شهروندان و فراهم کردن زمینه برای تغییر الگوی سفر در پایتخت است. اگر این سیاست با توسعه زیرساخت و ارتقای کیفیت خدمات همراه شود، میتواند از یک اقدام مقطعی فراتر برود و به یکی از ابزارهای سیاستگذاری برای ساختن تهران کم ترافیکتر، کمترآلوده و عادلانهتر تبدیل شود.
منبع: همشهری آنلاین
