هوش مصنوعی کارهایمان را بهتر می‌کند یا توانایی‌هایمان را می‌گیرد؟

همشهری آنلاین -یکتا فراهانی: تصور کنید فردا صبح هیچ‌یک از ابزارهای هوش مصنوعی در دسترس نباشند؛ نه دستیاری برای نوشتن گزارش، نه ابزاری برای حل مسئله و نه سامانه‌ای برای خلاصه‌کردن متن‌ها. در چنین شرایطی، چه مقدار از کارها را می‌توانیم خودمان انجام دهیم؟ این پرسش به تفاوت میان «عملکرد بهتر» و «توانایی بیشتر» مربوط می‌شود؛ تفاوتی که در عصر گسترش هوش مصنوعی اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

عملکرد بهتر، الزاماً به معنای یادگیری بیشتر نیست

امیرمحمد کلاته، کارشناس و پژوهشگر هوش مصنوعی، در بررسی این موضوع به یکی از پرسش‌های اساسی عصر هوش مصنوعی می‌پردازد: آیا این فناوری فقط انجام کارها را آسان‌تر می‌کند یا ممکن است در بعضی شرایط، فرصت تمرین و تقویت توانایی‌های مستقل انسان را نیز کاهش دهد؟

برای بررسی این مسئله، گروهی از پژوهشگران سه آزمایش تصادفی با مجموع ۱۲۲۲ شرکت‌کننده انجام دادند. شرکت‌کنندگان باید مسئله‌های ریاضی و پرسش‌های درک مطلب را حل می‌کردند. برخی اجازه داشتند از هوش مصنوعی کمک بگیرند و برخی دیگر بدون آن کار می‌کردند.

نتایج مرحله نخست نشان داد هوش مصنوعی به کاربران کمک می‌کند پاسخ‌های بهتری ارائه دهند. اما بخش مهم آزمایش زمانی آغاز شد که دسترسی به ابزار قطع شد و شرکت‌کنندگان مجبور شدند پرسش‌های بعدی را به‌تنهایی پاسخ دهند.

وقتی پاسخ آماده جایگزین فرایند یادگیری می‌شود

بر اساس نتایج گزارش‌شده، افرادی که پیش‌تر از هوش مصنوعی استفاده کرده بودند، پس از قطع دسترسی، در برخی تکالیف عملکرد مستقل ضعیف‌تری داشتند و بیشتر احتمال داشت از ادامه حل مسئله صرف‌نظر کنند. این وضعیت به‌ویژه در میان افرادی مشاهده شد که از هوش مصنوعی پاسخ نهایی خواسته بودند. در مقابل، کسانی که از ابزار برای دریافت سرنخ، توضیح یا راهنمایی استفاده کرده بودند، وضعیت بهتری داشتند.

این یافته‌ها نشان می‌دهند که شیوه استفاده از هوش مصنوعی اهمیت دارد. دریافت پاسخ نهایی با استفاده از ابزار برای فهم مراحل حل مسئله یکسان نیست. در حالت دوم، کاربر همچنان در فرایند یادگیری مشارکت می‌کند و فرصت دارد منطق رسیدن به پاسخ را بفهمد.

بیشتر بخوانید:

• هوش مصنوعی و امنیت دیجیتال | رقابت تازه میان مدافعان و مهاجمان اینترنت

• نقشه جهانی استفاده از هوش مصنوعی | از کلاس درس تا محل کار و حل مسائل روزمره

برون‌سپاری شناختی؛ کمک به ذهن یا جایگزینی آن؟

به عقیده کارشناس و پژوهشگر هوش مصنوعی، انسان همیشه بخشی از فعالیت‌های ذهنی خود را به ابزارهای بیرونی سپرده است. ماشین‌حساب، دفترچه تلفن، موتور جست‌وجو و مسیریاب نمونه‌هایی از این روند هستند. در علوم‌شناختی، استفاده از ابزارهای بیرونی برای کاهش بار حافظه، محاسبه یا تصمیم‌گیری را «برون‌سپاری شناختی» می‌نامند.

این فرایند ذاتاً مضر نیست. ابزارها می‌توانند کارهای تکراری را کاهش دهند و فرصت بیشتری برای فعالیت‌های پیچیده‌تر فراهم کنند. مشکل زمانی آغاز می‌شود که ابزار به‌جای کمک به فکرکردن، بخش عمده‌ای از فرایند تفکر را بر عهده بگیرد.

خطر دیگر آن است که کیفیت خروجی هوش مصنوعی را با توانایی خودمان اشتباه بگیریم.

از هوش مصنوعی استفاده کنیم، بدون آنکه وابسته شویم

راه‌حل، کنارگذاشتن هوش مصنوعی نیست. این فناوری می‌تواند زمان انجام کارها را کاهش دهد و در آموزش، پژوهش و محیط کار مفید باشد. مسئله اصلی، شیوه استفاده از آن است.

پیش از مراجعه به هوش مصنوعی، می‌توان چند دقیقه خودمان با مسئله درگیر شویم؛ به‌جای پاسخ نهایی، سرنخ بخواهیم؛ پاسخ تولیدشده را با زبان خودمان توضیح دهیم و بخشی از کارها را عمداً بدون کمک ابزار انجام دهیم.

در نهایت، هوش مصنوعی نباید ما را به کاربرانی تبدیل کند که بدون آن از ادامه کار بازمی‌مانند. ارزش این فناوری فقط به‌سرعت و کیفیت خروجی آن محدود نمی‌شود؛ آنچه پس از بستن صفحه گفت‌وگو در ذهن ما باقی می‌ماند نیز اهمیت دارد: یک روش تازه، درکی عمیق‌تر یا مهارتی که بتوانیم در موقعیتی دیگر، مستقل از ابزار، به کار بگیریم.